Bos op Madeira: de Laurisilva

Enkele links op deze pagina zijn affiliate-links: als u daarboekt, kunnen wij een commissie verdienen zonder extra kosten voor u. Hoe dit werkt

De dichtstbijzijnde toegang tot het Laurisilva-bos vanuit Funchal is via Ribeiro Frio, op 25 minuten rijden, langs de route van bus 103 naar Santana. Vanaf daar leidt PR11, een eenvoudig pad van 1,5 km, naar het uitzichtpunt Balcões. Het door UNESCO in 1999 erkende Madeirabos is dit laurierbos van ongeveer 15.000 hectare, goed voor circa 20% van het eiland. Men schat dat zo’n 90% oorspronkelijk bos is dat nog nooit is gekapt.

Dit type bos bedekte ooit grote delen van Zuid-Europa. Tegenwoordig komt het alleen nog voor op de Azoren, Madeira en de Canarische Eilanden, waarbij Madeira het grootste overgebleven gebied herbergt. De oudste bomen kunnen meer dan 800 jaar oud zijn.

Verder weg vind je de Caldeirão Verde-leiwa bij Queimadas en de oude tilia-bomen van Fanal. Het bos groeit voornamelijk aan de noordkant, de natte zijde, dus neem een waterdichte jas mee.

Waar het bos groeit

De veelgemaakte fout is om het bos rondom Funchal te zoeken. Het groeit grotendeels aan de andere kant van de bergen.

De locatie van het Laurisilva-bos op Madeira, met de Portugese spelling, bevindt zich voornamelijk op de noordelijk georiënteerde hellingen, tussen ongeveer 300 en 1.300 meter hoogte. Aan de zuidkant komt het bos ook op hogere plekken voor, tussen ongeveer 700 en 1.200 meter. Funchal ligt onder deze zone, aan de droge zuidkust, dus elke bezoek aan het bos begint bij de stad met een rit omhoog.

De belangrijkste toegangswegen en hun afstanden per weg vanaf Funchal:

Ribeiro Frio, 16,9 km, ongeveer 25 minuten, een bospark langs de weg van Funchal naar Santana, waar PR11 en PR10 beginnen.

Queimadas, 44,3 km, ongeveer 51 minuten, boven Santana, het startpunt van PR9 naar Caldeirão Verde.

Fanal, 47,4 km, ongeveer 76 minuten, in het verre noordwesten, met zijn groep oude til-bomen.

Tussen deze punten beslaat het bos ongeveer een vijfde van het eiland, en de levada's snijden er dwars doorheen.

Fanal ligt op 47,4 km van Funchal en kenmerkt zich door een opvallende groep oude til-bomen.

Ribeiro Frio, de dichtstbijzijnde ingang

Bezoekers denken vaak dat het bos een lange hike vereist. Bij Ribeiro Frio loop je kort vanaf de auto.

Ribeiro Frio, op 25 minuten rijden van Funchal in de gemeente Santana, is een bospark met een aquacultuurcentrum en een regenboogforel-farm die sinds 1960 draait en forellen kweekt voor binnenvisserij. Bus 103 van Funchal naar Santana stopt hier.

Vanaf de weg volgt PR11, de Vereda dos Balcões, de Levada da Serra do Faial gedurende 1,5 km naar het uitzichtspunt Balcões. Dit is een heen-en-terugroute van 3 km, gemarkeerd als 'eenvoudig', in ongeveer 1 uur en 30 minuten. Voor bezoekers ouder dan 12 jaar kost dit €4,50, vooraf te betalen via het SIMplifica-portaal. Voor een langere dagtocht kun je kiezen voor PR10, de Levada do Furado, die 11 km loopt van Ribeiro Frio naar Portela. Deze wordt gemarkeerd als 'gemiddeld' en duurt ongeveer 5 uur. Je wandelt door de Laurisilva langs een van de oudste levada's.

Let op de vogels. Drie soorten om te zoeken: de bis-bis, de Madeirase vuurvliegje (het kleinste vogelsoort op het eiland); de tentilhão, de vink; en de pombo-trocaz, de Madeirase langteen-duif, een endemische soort.

Inwoners, kinderen tot en met 12 jaar, en mensen met een handicap van 60% of meer vergezeld door hun verzorger zijn vrijgesteld van het entreegeld voor het bospark.

De Madeirase vuurvliegje is de kleinste vogel die op het eiland voorkomt.

De bomen

Mensen noemen vaak elke boom in het bos een laurierboom. Er zijn vier grote soorten uit de laurierfamilie, en de til is er een die je moet kennen.

Het laurierbos op Madeira wordt gedomineerd door vier endemische bomen uit de laurierfamilie: de til (Ocotea foetens); de laurier (Laurus novocanariensis); de barbusano; en de vinhático (Persea indica). Tussen hen groeien kleinere bomen, heide, varens, mossen en korstmossen.

De til is de boom die je moet zien. In Fanal staat een groep grote tis, geschat op honderden jaren oud, die is opgenomen in de inventaris van unieke en monumentale bomen van het IFCN (Instituto Florestal e da Conservação da Natureza): de hoogst gemeten boom staat 20,5 m, met stamomtrekken tot 2,28 m, en sommige exemplaren dateren van vóór de ontdekking van het eiland in 1419.

De leeftijd van het bos zit hem in de bomen. Men gelooft dat het grootste deel ervan nog nooit is gekapt, en de oudste bomen kunnen meer dan 800 jaar oud zijn, wat betekent dat sommige al groeiden voordat de eerste nederzettingen arriveerden.

Geiten en schapen hebben het bos vroeger beschadigd; ze zijn inmiddels verwijderd uit het beschermde gebied.

Hoe het bos wordt beschermd

Bezoekers vragen vaak naar een nationaal park op Madeira, in de verwachting van een park zoals op het vasteland. Het beschermde gebied op het eiland is een natuurpark, met eigen regels.

De Laurisilva ligt binnen het Natuurpark van het eiland, opgericht in 1982, en de UNESCO-werelderfgoedlocatie van ongeveer 15.000 ha heeft een bufferzone van 12.000 ha, eveneens binnen het park. Delen van het bos dragen extra lagen van bescherming: Fanal maakt bijvoorbeeld deel uit van het Natura 2000-netwerk en is een Reserve voor Rust en Stilte.

De Europese Habitatrichtlijn verplicht Portugal om 39 zeldzame en bedreigde soorten in het bos te beschermen. De endemische langteen-duif is de bekendste van de dieren; veel van de planten komen nergens anders ter wereld voor.

Voor een bezoeker betekent de bescherming een paar eenvoudige regels. Loop de geclassificeerde paden en betaal de vergoeding van €4,50 voor elk pad voordat je vertrekt; blijf op de paden; neem je afval mee; en pluk geen planten.

De geclassificeerde paden worden vermeld door het IFCN, dat ook sluitingen publiceert. Controleer de padberichten voordat je een wandeling maakt.

De UNESCO-inschrijving

De fout is om te denken dat de inschrijving gaat over het landschap. Het gaat om een type bos dat bijna verdwenen is.

De UNESCO-inschrijving van het Laurisilva-bos op Madeira dateert van december 1999, als werelderfgoedsite nummer 934, onder criteria (ix) en (x): het bos als voorbeeld van lopende ecologische processen, en als habitat voor soorten die nergens anders voorkomen. Het is het grootste overgebleven gebied van laurierbos, een vegetatietype dat 15 tot 40 miljoen jaar geleden grote delen van Zuid-Europa bedekte en nu beperkt is tot de Azoren, Madeira en de Canarische Eilanden.

Ongeveer 90% ervan wordt beschouwd als oerbos. Het herbergt een unieke verzameling planten en dieren, waarvan veel endemisch zijn, variërend van de langteen-duif tot planten die alleen op dit eiland voorkomen.

De inschrijving vermeldt ook de levada's. De waterkanalen die door het bos lopen, zijn doorgaans 80 tot 150 cm breed, gebouwd in steen of, recentelijker, in beton, en ze voeren water naar hydro-elektrische centrales en naar de steden aan de zuidkant. Dat is waarom zoveel boswandelingen langs een levada lopen.

De UNESCO-inschrijving geeft de volledige redenen weer.

De langere wandelingen

Bezoekers stoppen vaak bij het eerste uitzichtspunt. De beste wandelingen van het bos duren uren.

PR9, de Levada do Caldeirão Verde, is de klassieker. Hij begint in het bospark van Queimadas, ongeveer 51 minuten rijden van Funchal, en loopt 8,7 km elke richting door de Laurisilva naar de Caldeirão do Inferno, langs een waterval van ongeveer 100 m bij Caldeirão Verde. De heen-en-terugtocht duurt ongeveer 6 uur en 30 minuten en wordt gemarkeerd als 'gemiddeld'. De levada werd in de 18e eeuw gebouwd om water naar de landbouwgronden van Faial te brengen. Parkeren bij Queimadas kost €2 per uur.

In het verre noordwesten kruist PR13, de Vereda do Fanal, van Paul da Serra naar de til-groep van Fanal, 10,8 km in ongeveer 4 uur, en PR14, de Levada dos Cedros, loopt 7,2 km vanaf Fanal. Oostelijk van Ribeiro Frio volgt PR10 de Levada do Furado gedurende 11 km naar Portela.

Al deze wandelingen liggen binnen het Natuurpark van Madeira, en alle geclassificeerde kosten €4,50 voor bezoekers ouder dan 12 jaar. De gids voor levada-wandelingen vergelijkt ze met de rest van de wandelingen op het eiland.

Mist, regen en water

Mensen plannen vaak een boswandeling op een dag die er perfect uitziet vanuit Funchal, en vinden de noordkant bewolkt. Het bos ligt aan de natte zijde van het eiland.

Het Madeirase woudbos, zoals de Laurisilva vaak wordt genoemd, groeit op de natte noordelijk georiënteerde hellingen. De weergasstation van Queimadas, boven Santana aan het begin van PR9, registreerde een gemiddelde van ongeveer 2.300 mm regen per jaar tussen 1941 en 1970, tegenover ongeveer 575 mm in Funchal. Mist is frequent in Fanal vanwege de hoogte.

Dat water is waarom het bos belangrijk is buiten zichzelf: het speelt een dominante rol in de waterbalans van het eiland, en de levada's voeren het verzamelde water naar het zuiden.

Voor een wandeling kleed je je voor het noorden, niet voor de stad. Neem een waterdichte jas en een warme laag mee, draag schoenen met grip voor natte paden, en neem een zaklamp mee voor de tunnels op PR9. Controleer de weersverwachting voor de noordkant op de ochtend van de wandeling, en houd een tweede dag vrij voor het geval de eerste verloren gaat aan regen.

Veelgestelde vragen

Waar kan ik de Laurisilva nabij Funchal zien?

Bij Ribeiro Frio, op 25 minuten rijden, waar PR11 een eenvoudig pad van 1,5 km naar het uitzichtspunt Balcões loopt. Bus 103 naar Santana stopt hier.

Is de Laurisilva een UNESCO-site?

Ja, sinds december 1999, als het grootste overgebleven gebied van laurierbos, ongeveer 15.000 ha.

Betaal je om te wandelen in de Laurisilva?

De geclassificeerde paden kosten €4,50 per stuk voor bezoekers ouder dan 12 jaar, vooraf te betalen via het SIMplifica-portaal.

Hoe oud zijn de bomen?

De oudste kunnen meer dan 800 jaar oud zijn, en sommige van de tis in Fanal dateren van vóór de ontdekking van het eiland.